محمدتقى نورى
پيشگفتار 21
اشرف التواريخ ( فارسي )
محمد ولى ميرزا پس از 14 سال حكمرانى بر خراسان به تهران آمد و مدت 4 سال در دربار بود ، تا اينكه در سال 1236 « 1 » ق / 1821 م به حكومت يزد منصوب و تا سال 1243 ق / 1827 م حاكم آنجا بود . در اين سال از حكومت يزد عزل شد و تا آخر عمر در تهران به سر برد . در سال 1279 ق / 1862 م به عضويت دار الشوراى كبرى منصوب شد و در سال 1281 ق / 1864 م در سن 79 سالگى درگذشت . محمد ولى ميرزا بعنوان يكى از شاهزادگان پرتلاش فتحعلى شاه شناخته شده است . او در دورانى حاكم خراسان بود كه از سويى حكومت فتحعلى شاه در حال تكوين و ثبات بود و از سويى ديگر جنگهاى ايران و روس افراد زيادى را برمىانگيخت تا با استفاده از آشفتگى اوضاع بهويژه در منطقه دور از دسترسى چون خراسان سر به شورش بردارند ، بهويژه امراى شهرهاى مختلف افغانستان كه از اين موقعيت استفاده زيادى مىكردند و بعدها كه با حمايت انگلستان با دولت ايران در جنگ بودند ، به فرماندهى با تدبير و قدرت نياز بود تا آنها را سركوب كند . اما به هرترتيب وى نتوانست مدت زيادى در آنجا دوام بياورد . او مىبايست با سياست و تدبير و نه با زور و ستيز امراى بانفوذ خراسان كه خود صاحب قلعه و سپاهى بودند را آرام مىكرد . همچنين محمد ولى ميرزا بهعنوان فردى علمدوست در منابع معرفى شده است . به نوشته اعتماد السلطنه : وى در مشهد علوم رياضى را نزد مولانا آقا ابو محمد كه در علم نجوم و احكام نجوم متخصص بود ، آموخت . « 2 » محمود ميرزا در گلشن محمود نوشته كه محمد ولى ميرزا شعر هم مىسروده و به والى تخلص مىكرده است . « 3 » وى از آنجا كه به احكام نجوم آشنا بوده ، نزد مردم بهعنوان فردى كه از آينده خبر مىدهد ، شناخته شده بود . « 4 » اشرف التواريخ ، چنان كه مؤلف در ديباچه آن مىنگارد ، به تشويق محمد ولى ميرزا كه به علم تاريخ نيز علاقه زيادى داشته نگاشته شده است . « 5 »
--> ( 1 ) . اعتماد السلطنه در تاريخ منتظم ناصرى ، ج 3 ، ص : 1556 ، آغاز حكومت او را بر يزد 1238 مىداند . ( 2 ) . اعتماد السلطنه : مطلع الشمس ، ج 3 ، ص : 703 / 2 . ( 3 ) . محمود ميرزا : گلشن محمود ، ص : 32 . ( 4 ) . مهدى بامداد : شرح حال رجال ايران ، ج 4 ، تهران : زوار ، چاپ چهارم ، 1371 ، ص : 32 . ( 5 ) . نورى : اشرف التواريخ .